خانه / یادداشت ها / کرونا و تجدید نظر در ارزشها و شیوه های زندگی

کرونا و تجدید نظر در ارزشها و شیوه های زندگی

  1. مقدمه

زندگی، تکاپوی بشر برای تداوم خود به شکل معنادار است؛ در این مسیر که در چالش با محیط پیرامونی و جدال های ذهنی پدیدار می شود، انسانها با خلق ارزشها و الگوهای باهم بودن به زندگی خود صورتی معنادار و متمایز می بخشند. این روند، امری ایستا نبوده، شاهد بازسازی مستمر آنها در تجربه زیسته بشر هستیم. در این میان، بحران ها و دگردیسی های بزرگ طبیعی و انسانی از عواملی هستند که این روند بازخوانی و بازسازی را شتاب می دهد. شیوع کرونا  به مثابه یک بحران زیستی – اجتماعی  می تواند تاثیر مهمی بر ارزشها و سبک زندگی بشر برجاگذارد: از تحولات پارادایمی تا تغییرات جزئی و بخشی. تحلیل آینده پژوهانه این تحولات محتمل، در ترسیم روندهای آینده زندگی بشر موثر می باشد. در این یاداشت قصد دارم، به تاثیرات احتمالی کرونا بر ارزشها و شیوه زندگی  بپردازم.

  1. مفاهیم و پرسش ها

اصطلاح ارزشها بازنمایی کننده امور “مطلوب(خوب)” و “نامطلوب(بد)” از منظر کنش گران اجتماعی است.این ارزش ها را به شیوه های مختلفی می توان دسته بندی کرد؛ یکی از این الگوها، تفکیک آنها به ارزشهای “فردگرایانه ” و “جمع گرایانه” است. درجوامع معاصر ایدئولوژی ها و گفتمان های سیاسی متناسب با نزدیکی یا دوری به یکی از این دو مقوله قابل دسته بندی هستند؛ لیبرالیسم ارزش های فردگرایانه مانند “آزادی” ، “رقابت”، ” سود شخصی ” و … را تقویت می کند، در مقابل ایدئولوژی های سوسیالیستی، محافظه کار و دینی به تقویت جامعه گرایی، عدالت جویی، تعاون و همکاری، جستجوی خیر مشترک، همبستگی اجتماعی، خانواده و …. مساعدت می کنند.

سوال قابل طرح این است که اپیدمی کرونا، مطلوبیت ها و سبک زندگی  ما را در چارجوب کدام گونه از ایدئولوژی ها و ارزشها تغییر می دهد؟ برای پاسخ به این پرسش ناچارا نیازمند فهم «ماهیت بحران » هستیم. شیوع کرونا، بطور اساسی «میل صیانت نفس» را در ما احیاء کرد. کانونی شدن میل صیانت نفس بدان معناست که تحولات آتی در نظام ارزش ها و شیوه های زندگی تابعی از دغدغه بشر برای حفاظت از “خود” است.بنابراین، اولا”، در تغییرات ارزشی و سبک زندگی، نه ارزش های ایدئولوژیک بلکه ارزش طبیعی صیانت نفس معیار داوری خواهد بود.ثانیا”، با توجه به طبیعت مشترک بشر، این تحولات می تواند در سطح جهانی به شیوه مشابهی بسط و تحول یابد. ثالثا”، در فرآیند شکل گیری صورت بندی جدید ارزشی، ممکن است بطور همزمان مجموعه ای از ارزش های فرد/جمع گرایانه تقویت یا تضعیف گردد. علت این تاثیر متعارض شیوع کرونا، به ماهیت پارادوکسیکال آن باز می گردد: از یک سو، فردیت افراد را تهدید می کند، و از سوی دیگر رفع این تهدید بدون همکاری جمعی ممکن نیست.این فرضیه را می توان در قالب چند دوگانه در سطح زندگی فردی، اجتماعی و ملی مورد ارزیابی قرار داد: خودبسندگی / وابستگی اجتماعی؛ خودآموزی/آموزش نهاد محور؛ آزادی / عدالت؛ دولت / جهانی شدن.

  1. نهاد خانواده

در جهان پساکرونا، در تعارض میان میل به خودبسندگی و انزواجویی ، و رشد وابستگی های جمعی، شاهد واکنش متعارضی خواهیم بود. از یک سو، با توجه به ایده “فاصله اجتماعی”، شاهد کاهش مراودات در جمع های بزرگ و تقویت میل به انزوا جویی هستیم؛ اما همزمان این رخداد می تواند به تقویت نهاد خانواده به عنوان کانون اصلی زندگی جمعی و عنصر اساسی در حفاظت از فرد در شرایط اضطراری بیانجامد. نهاد خانواده در دهه های اخیر در اثر رشد فردگرایی روندی رو به اضمحلال – بویژه در جوامع غربی – داشته، و شاهد رواج روابط سست یا کوتاه مدت میان افراد به جای روابط بلندمدت و بادوام در قالب خانواده بوده­ایم.اما، کرونا این پیام اساسی را به ما داد که زیستن در شرایط قرنطینه اجتماعی با وجود نهاد خانواده تاثیرات منفی این وضعیت را کاهش داده، به حفظ سلامت فیزیکی و روانی افراد کمک می کند.یکی از نمودهای این حقیقت را می توان در برجسته سازی اهمیت نهاد خانواده در رسانه ها با نمایش تداوم آن در قالب “ازدواج های آنلاین” دید.

  1. نهاد آموزش

نهاد آموزش یکی از نهادهای عمومی است که به شدت تحت تاثیر اپیدمی کرونا قرار گرفته است. تعطیلی مدارس و دانشگاهها، زنگ خطر بزرگی را برای این نهادها به صدا درآورد. با توجه به خطرات تجمع گسترده افراد در محیط های بسته، کرونا باعث رشد آموزش های مجازی و از راه دور در دوران اپیدمی و آینده خواهد شد. این رشد باعث جابجایی الگوهای جمعی  و ساختاریافته آموزش با الگوهای منعطف تر و فرد محور تر می گردد. در این شیوه جدید که در آینده امکان بسط بیشتری دارد، امکان خودآموزی و مشارکت بازیگران متنوع خارج از چارچوب کلاسیک آموزش مدرسه(دانشگاه) محور فراهم میگردد. درنتیجه، می توان گفت، کرونا به تقویت ارزش های فردگرایانه در آموزش و یادگیری کمک می کند، و کسانی که بتوانند بطور مستقل به رشد مهارتهای خود بپردازند از امکان بیشتری برای توسعه  خود برخوردار خواهند بود.

  1. آزادی یا عدالت

با وجود هژمونی نسبی انگاره های لیبرالی بر جوامع معاصر و بازنمایی آزادی به مثابه خیر برین، در جهان پسا کرونا، شاهد ایجاد تعادل در توجه به ارزش آزادی و عدالت خواهیم بود. در میانه مبارزه برای کنترل اپیدمی برهمگان آشکار شد که میل به صیانت نفس ضرورتا” به کنش جمعی واحدی نمی انجامد. در حالی که طبقات برخوردار خواهان قرنطینه عمومی، ایجاد امکان فاصله گذاری اجتماعی و رعایت اصول سخت بهداشتی بودند، طبقات فرودست به علت درگیری دائمی با پدیده مرگ، عملا” از اولویت های مشابه با طبقات متوسط و بالای جامعه برخوردار نیستند. در نتیجه، در جوامعی که شکاف فقیر/ غنی به شکل حادی وجود دارد، امکان ساخت یک وجدان جمعی مشترک معطوف به غریزه صیانت نفس به سختی ممکن است. بنابراین، عمومی سازی قواعد رفتاری که بتواند به کاهش خطرات جمعی مانند کرونا کمک نماید، با کندی و تاخیر همراه خواهد بود. راهکار خروج از این وضعیت اجتماعی ، کاهش شکاف های اقتصادی و تضمین حداقلی دسترسی به مواهب مادی برای همگان است. تنها با توزیع مناسب تر منابع و خروج این طبقات از دایره فقر شدید می باشد که می توان امیدوار بود آنها همسو با سایر طبقات از “الگوهای مشترک جمعی” در مواجه با خطرات عمومی مانند کرونا تبعیت کنند.

  1. ملی گرایی یا جهان گرایی

در سطح سیاسی، ظهور کرونا ارزش و مطلوبیت وجود دولت ها و نهادهای عمومی را آشکار ساخت و به تقویت دولت ها در مقابل جهانی گرایی کمک می کند.اما، این رویکرد انزواجویانه نیز خصلتی تام و یکسویه ندارد. با توجه به ماهیت جهانی تهدید ها و شیوع سریع و ناگهانی آنها – که نیازمند همکاری های بین المللی و کنش های مشترک جمعی است – این انزوا جویی تنها به متوازن سازی رابطه دولت ها و نهادهای فراملی کمک خواهد کرد.این تجربه بدان معناست که ایده ستبر گذار از “دولت ملی” و ساخت یک “دولت جهانی” به محاق می رود و در آینده شاهد بازسازی رابطه نهادهای فراملی و دولت ها، به نفع کنشگری مستقل تر دولت ها خواهیم بود.

اما، آیا تلاش برای تقویت دولت های ملی به بیگانگی ملت ها از یکدیگر خواهد انجامید؟ به گمانم، پاسخ منفی است. شاید در جهان پسا کرونا شاهد نوعی عقب نشینی در جهانی شدن اقتصادی باشیم، اما بطور همزمان این بحران به رشد یک فرهنگ اجتماعی و سیاسی جهانی کمک خواهد کرد، که باعث توازن بخشی میان جهانی شدن اقتصادی و جهانی شدن فرهنگی و سیاسی میگردد.در دوران پسا کرونا شاهد رشد آگاهی جمعی جهانی به اهمیت قواعد بهداشت عمومی، سبک تغذیه  سالم ، وجود حکمرانی خوب در میان همه ملت ها خواهیم بود.اگر در گذشته سبک زندگی و تغذیه چینی ها بعنوان مساله در ذهنیت ما جایگاهی نداشت و صرفا” باعث حیرت ما می شد، اما امروز تقاضا برای تعطیلی “بازار حیوانات وحشی در ووهان” و ” تغییر در سبک تغذیه چینی ها” یک خواست جهانی است. اگر به عکس ها و فیلم های منتشره از دوران قرنطینه و نحوه واکنش شهروندان نگاهی بیاندازیم، تم های مشترک فراوانی در میان آنها خواهیم یافت، که نشان دهنده بازگشت آنها به ادارک آغازین از خود به عنوان “انسان دارای طبیعت واحد” است که فراسوی هویت های ملی و فرهنگی، از آرزوها،احساسات و اضطراب های مشترکی برخوردار هستند.

درنهایت، کرونا می تواند به بسط فرهنگ سیاسی مشترکی در سطح جهانی کمک کند؛ در فرآیند مبارزه با کرونا، شاهد ارزیابی و سنجش مستمر الگوهای حکمرانی در نحوه مواجه با بحران توسط ملت ها هستیم؛ این سنجش و ارزیابی می تواند درکی عمومی تر و جهانی تر از “حکمرانی” و “رهبری سیاسی” خوب را در میان ملت ها شکل دهد، و زمینه تضعیف حکومت های ناکارآمد و فاسد را فراهم سازد. در نتیجه، گرچه ممکن است این اپیدمی باعث کاهش ارزش جهانی گرایی در سطح اقتصادی در اذهان عمومی گردد، اما می تواند به شکل گیری یک فرهنگ جهانی و تقویت پیوندهای ذهنی میان ملل مختلف کمک کند، و میان جهانی شدن اقتصادی؛ و جهانی شدن فرهنگی و سیاسی توازنی برقرار سازد.

  1. نتیجه گیری

از آنچه نوشته شد آشکار می گردد، که ما در جهان پساکرونا با صورت بندی جدیدی از ارزشها و سبک زندگی مواجه هستیم که باعث بازسازی ادراکات عمومی از زندگی در میانه انگاره های فردگرایانه و جمع گرایانه است.امری که می تواند تا حدی چهره زندگی بشر را در دهه های آتی تغییر دهد.

 

لینک مقاله منتشره در ویژه نامه اصفهان زیبا

لینک بازنشر مقاله در وب سایت دین آنلاین

 

درباره‌ی دکتر مهدی کاظمی زمهریر

همچنین ببینید

افق های محدود مشروطه و ناکامی های عملی ایرانیان

1. همانند همه "سالگردها"، سالگرد صدور فرمان مشروطت منبع الهام نوشته های ستایش آمیز از این واقعه تاریخی است.اما، به گمانم برای فهمی معاصر و انتقادی از این واقعه، نیازمند نسبت سنجی میان اوضاع و احوال جاری ، و ایده های سازنده انقلاب مشروطه هستیم، زیرا که همیشه میان "ذهنیت تاریخی" و "تجارت تاریخی " نوعی تناسب برقرار است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *